სამოქალაქო მონაწილეობა

საქართველოში ადგილობრივ დონეზე სამოქალაქო მონაწილეობის ინსტრუმენტების მიმოხილვა

          სამოქალაქო საზოგადოების ყველაზე მნიშვნელოვანი პრინციპი სამოქალაქო მონაწილეობაა. ეს კონცეფცია გულისხმობს მოქალაქეთა ჩართულობას მენეჯმენტის პროცესებში, დაწყებული დისკუსიით, პოლიტიკური, ეკონომიკური, სოციალური და სხვა სოციალურად მნიშვნელოვანი პროგრამებისა და პროექტების განვითარებით, გადაწყვეტილების მიღების, პროცესის გავლენისა და აღსრულების კონტროლის განხორციელებით.

          სამოქალაქო მონაწილეობის ერთერთი განმარტების თანახმად, ეს არის “მოქალაქეთა და საჯარო ხელისუფლების სოციალური ურთიერთქმედების მრავალდონიანი პროცესი, საზოგადოების განვითარებისა და სახელმწიფოს შემდგომი განვითარების საკითხებთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების შემუშავებასა და მიღებაში“.

          ეს პროცესი საჯარო სამსახურსა და სამოქალაქო საზოგადოებას შორის ორივე მიმართულებით მიმდინარეობს, მათ შორის: მონაწილეებისთვის საინფორმაციო ღონისძიებების გატარება; მოსაზრებების და უპირატესობების გათვალისწინება და შესაძლო ალტერნატივებისგან ყველაზე მისღები ვარიანტის შერჩევა და ა.შ.

          მოქალაქეთა მონაწილეობის ფესვები ძველ საბერძნეთს და კოლონიალურ ახალ ინგლისს მიეკუთვნება. 1960-იან წლებამდე სამთავრობო პროცესები და პროცედურები შექმნეს „გარე“ ხელშეწყობის გაადვილების მიზნით. მოქალაქეთა მონაწილეობა დაკანონდა 1960-იან წლებში,  ლინდონ ჯონსონის „დიდი საზოგადოების“ პროგრამებში  (Cohen & Sharpe, 1986 გვ. 283). მოქალაქეთა ჩართულობის ხარისხის მიხედვით იკვეთება სამი ძირითადი დონე – უშუალო მონაწილეობა, სიმბოლური ან ნაწილობრივი მონაწილეობა და მონაწილეობის არარსებობა. ამ მიმოხილვის ფარგლებში განიხილება საქართველოს მუნიციპალურ დონეზე მოქალაქეთა მონაწილეობის მექანიზმები.

          საქართველოში სამოქალაქო მონაწილეობის ფორმები  შეიძლება დაიყოს:

  •         ფორმალიზებული – ანუ  კანონებში ან სპეციალურ სახელმწიფო პროგრამებში გაწერილი;
  •         არაფორმალური – ყველა სხვა პრაქტიკა, რომელიც ჯერ კიდევ ხორციელდება სხვადასხვა დონორი ორგანიზაციების და სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტების ინიციატივით).

მონაწილეობის ფორმალიზებული ფორმები

          საქართველოს ორგანული კანონი „ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი“ მიღებულია საქართველოს პარლამენტის მიერ 05/02/2014 წელს

          “ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი” შეიცავს სპეციალურ ნაწილს,  ადგილობრივ თვითმმართველობაში მოქალაქეთა მონაწილეობის პრაქტიკაზე (ნაწილი IV განსაზღვრავს ადგილობრივ თვითმმართველობაში მოქალაქეების მონაწილეობას). ამ კანონის თანახმად, გათვალისწინებულია მონაწილეობის შემდეგი ფორმები: პეტიცია, დასახლების საერთო კრება, სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭო, მუნიციპალიტეტის საკრებულოს და მისი კომისიების სხდომებში მონაწილეობა; მუნიციპალიტეტის გამგებლის/მერის  და საკრებულოს წევრების მოხსენებების მოსმენა.

  • პეტიცია

          პეტიცია მოქალაქეებისთვის ადგილობრივი ხელისუფლებისთვის მიმართვის საშუალებაა. ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის 86-ე მუხლის შესაბამისად (2015 წ.), მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე რეგისტრირებული  ამომრჩეველთა არანაკლებ 1% -მა ან დასახლების საერთო კრებამ შეიძლება წარადგინოს პეტიცია. რიგი მკვლევარების ინფორმაციის მიხედვით, “ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის”, რომელიც ძალაში იყო 2010-2015 წლებში, მოქალაქეებს შეეძლოთ წარადგინონ მხოლოდ მარეგულირებელი აქტების პროექტების შუამდგომლობა, რაც რეალურად აუფასურებდა მონაწილეობის ამ ფორმის გამოყენებას. 2015 წლის შემდეგ, კოდექსის ზემოთ აღნიშნულ მუხლში ცვლილებების შეტანის შემდეგ, პრაქტიკულად, ნებისმიერი საკითხი, რომელიც მოსახლეობის ინტერესს იწვევს, შეიძლება წარმოდგენილი იყოს შუამდგომლობით, როგორც ნორმატიული აქტების და/ან მათში შესატანი ცვლილებები, ასევე ნებისმიერ, მუნიციპალი–ტეტისთვის მნიშვნელოვან, პრობლემურ საკითხზე.

          კოდექსის თანახმად, ადგილობრივმა თვითმმართველობამ,  პეტიციას პასუხი უნდა გასცეს  მისი წარდგენის მომენტიდან, მაქსიმუმ 2 თვეში ( 1 თვე და 22 დღე ). აგრეთვე დაშვებულია პეტიციების ელექტრონული ფორმით წარდგენის წესი. თუმცა, ამ მექანიზმის სრული გამოყენებისთვის, ჯერ კიდევ არსებობს ბარიერები, რომლებიც, ექსპერტის აბულაძის აზრით, ხელოვნურად შექმნილია საკრებულოს წესებით.

          კერძოდ, არსებობს საპროცესო პრობლემები – ფორმების შევსების / შეტანის / რეგისტრაციის წესები რაც ზღუდავს მოქალაქეთა მიერ ამ ინსტრუმენტის გამოყენებას. ელექტრონული პეტიციების შეტანის კონტექსტში, ეს მექანიზმი  ადრეულ ეტაპზეა, რადგან მისი განხორციელებისათვის აუცილებელია თითოეული მუნიციპალიტეტის საკრებულოს დადგენილება. USAID-ის ფინანსური მხარდაჭერით, შეიქმნა პროგრამული უზრუნველყოფა, რომელიც ინსტალაცია შეიძლება ნებისმიერი მუნიციპალიტეტის ვებ-გვერდზე.

  • დასახლების საერთო კრება

          დასახლების საერთო კრების პრაქტიკა შემოღებულ იქნა 2009 წელს და უკავშირდებოდა სოფლის სახელმწიფო დახმარების პროგრამას (ე.წ. სოფლის პროგრამას). პროგრამის ძირითადი მიზანი იყო – სოფლების განვითარებისათვის მუნიციპალიტეტებში სპეციალური თანხის გადარიცხვა. დაფინანსების წესი და მიზნები განისაზღვრა საქართველოს მთავრობის სპეციალური დადგენილებით.

          2016 წლის 4 თებერვლის №54 საქართველოს მთავრობის ერთ-ერთი ბოლო დადგენილების თანახმად, მუნიციპალიტეტებში სახელმწიფოს მიერ გამოყოფილი თანხების მიზნობრივი ხარჯები ხორციელდებოდა მუნიციპალიტეტების მოსახლეობასთან წინასწარი კონსულტაციების შემდეგ. საქართველოს მთავრობის გადაწყვეტილებით, წინასწარი კონსულტაციები უნდა ჩატარდეს შესაბამისი მუნიციპალიტეტის ხელმძღვანელის მიერ, რომელმაც, საჭიროების შემთხვევაში, ჩაატარებს მოსახლეობის გამოკითხვა და დასახლების საერთო კრებას, საჯარო მოსმენებს, შეათანხმებს მოსახლეობასთან პროგრამით გათვალისწინებულ მიზნობრივ ხარჯებს.

          მიუხედავად იმისა რომ ამ პროგრამის პრაქტიკული დანერგვისას გამოავლინდა ბევრი ნაკლოვანება, ისეთი როგორც მუნიციპალიტეტის წარმომადგენლების გადაწყვეტილების მიღების პროცესში ზეწოლის შემთხვევები, მანიპულირების შემთხვევები, პროცესის ფორმალიზაცია – მოსახლეობასთან კომუნიკაციის ფორმა და გადაწყვეტილების მიღების პროცესში მათი ჩართვა მოსახლეობისთვის მოსახერხებელი და მისაღები იყო.

          2014 წელს, ფონდის “ღია საზოგადოება საქართველო–ს” ინიციატივით შექმნილი ექსპერტთა დამოუკიდებელმა ჯგუფმა შეიმუშავა მოქალაქეთა ჩართულობის მექანიზმის ხედვა. ამ „ხედვის“ რამოდენიმე დებულების გათვალისწინებით, საქართველოს რეგიონალური განვითარების და ინფრასტრუქტურის სამინისტრომ შეიმუშავა ადგილობრივი თვითმმართველობის საქმიანობაში მოქალაქეთა მონაწილეობის გაძლიერების კანონპროექტი, რაც  “საქართველოს ორგანულ კანონში ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი“ ცვლილებების შეტანის სახით 2015 წლის ივლისში იქნა მიღებული.

          ამ ცვლილების თანახმად, მოქალაქეთა მონაწილეობის ისეთი ფორმით, როგორიცაა შუამდგომლობა, მონაწილეობის მიღება საკრებულოს სხდომებში და მის კომისიებში, საკრებულოს წევრების მუშაობის ანგარიშების მოსმენა დაემატა მონაწილეობის ასეთი ფორმები, როგორიცაა დასახლების საერთო კრები და სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭო  (განვიხილავთ ქვემოთ).

          კრებაში მონაწილეობის მიიღება შეუძლიათ როგორც დასახლების დარეგისტრირებულ ამომრჩევლებს, ასევე დასახლებულ პუნქტში მცხოვრებ სხვა მოქალაქეებს. კრება  უფლებამოსილია, თუ მასში მონაწილეობს წევრების არანაკლებ 20%. გადაწყვეტილებები მიიღება კენჭისყრის საფუძველზე –  ხმათა უმრავლესობით. კრება  შეიძლება ჩატარდეს შეუზღუდავი რაოდენობით.

          მისი საქმიანობის განხორციელების მიზნით, საერთო კრებას  უფლება აქვს აირჩიოს თავისი წევრებისგან  საერთო კრების  წარმომადგენელი (რჩეული). კანდიდატის წარდგენის უფლება ეძლევა საერთო კრების წევრების არანაკლებ 5%. ამ შემთხვევაში, კოდექსის თანახმად, შეხვედრა უნდა ჩატარდეს წელიწადში მინიმუმ 2-ჯერ.

          მუნიციპალიტეტის ორგანოები ვალდებულნი არიან განიხილონ დასახლების საერთო კრების გადაწყვეტილებები,  მისცენ დასაბუთებული პასუხი განხილვის შედეგების შესახებ, ასევე აცნობონ  საერთო კრების შესაბამის წევრებს ან საერთო კრების  წარმომადგენელს, საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით და ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსით დადგენილ ვადებში. საერთო კრების გადაწყვეტილებებზე რეაგირების დრო დამოკიდებულია გადაწყვეტილების წარდგენის  ფორმაზე. თუ გადაწყვეტილება წარდგენილია პეტიციის სახით, მაშინ შესაბამისად, მოქმედებს პეტიციაზე რეაგირების მექანიზმი. თუ გადაწყვეტილება წარდგენილია რეკომენდაციის სახით, მაშინ პასუხი უნდა გაეცეს მაქსიმუმ 3 თვეში.

          მუნიციპალიტეტს აქვს ვალდებულება, მუნიციპალურ ბიუჯეტში შეტანამდე, უზრუნველყოს შესაბამისი დასახლების საერთო კრების მიერ იმ პროექტების განსახილველად  წარდგენა, რომლებიც მუნიციპალიტეტში  განხორციელდება. საერთო კრებამ შეიძლება ასევე განიხილოს დასახლების საზღვრების შექმნის/შეცვლის, პრივატიზაციის ობიექტების ჩამონათვალის, ტერიტორიის გასუფთავების, დასახლების ტერიტორიაზე სხვადასხვა ღონისძიებების გატარების  საკითხები და ა.შ. მუნიციპალიტეტის ყოველდღიურ ცხოვრებაში ამ მექანიზმის დანერგვის პროცესში ექსპერტები აღნიშნავენ შემდეგ პრობლემებს: ამ მექანიზმის შესახებ ინფორმაცია ძირითადად არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ არის მოწოდებული, თუმცა ეს არის მუნიციპალიტეტის მოვალეობა, პრობლემატური აღმოჩნდა ასევე კრების უფლებამოსილების უზრუნველყოფის საკითხი, რადგან კრება  უფლებამოსილია, თუ მასში მონაწილეობს წევრების არანაკლებ 20%.

  •  სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭო

          „Green Caucasus“–ის წარმომადგენლების ინფორმაციის მიხედვით, 2011 წელს, სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭოს პრაქტიკა შემოიღეს ოზურგეთში, მოგვიანებით, USAID-ის „დემოკრატიული მმართველობის პროექტი“–ს (G3) ფარგლებში საქართველოში სამოქალაქო საზოგადოების მრჩეველთა საბჭო შეიქმნა საქართველოს 10 მუნიციპალიტეტში. ინიციატივის მიზანი იყო საზოგადოებაში გამჭვირვალობის, მონაწილეობის და დემოკრატიული ფასეულობების ხელშეწყობის მექანიზმები. ამ მრჩეველთა საბჭოს მუშაობის წყალობით, რამდენიმე მუნიციპალიტეტმა შეძლო ადგილობრივი მნიშვნელობის გარკვეული საკითხების გადაჭრა.

          2015 წლიდან ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსში ცვლილების შეტანის შემდეგ სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭოების შექმნა ყველა მუნიციპალიტეტში სავალდებულო გახდა. სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭო მუნიციპალიტეტის გამგებლის/მერისთვის წარმოადგენს საკონსულტაციო ორგანოს. სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭო  მოიცავს ბიზნესმენებს, სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტებს და მუნიციპალი–ტეტის მოსახლეობის წარმომადგენლებს. 86-ე მუხლის თანახმად, სამოქალაქო მრჩევლების საბჭოში მინიმუმ 10 ადამიანი უნდა შედიოდეს. შერჩევის გაწერილი პროცედურა არ არის გათვალისწინებული, რამდენიმე მუნიციპალიტეტში გამოიყენება შემდეგი პრაქტიკა: ინფორმაციის პუბლიკაცია საბჭოს ფორმირების შესახებ, მსურველები წარადგენენ თავიანთი CV-ისა და მოტივაციის წერილების, რის შემდეგაც ხდება მათი შერჩევა. სხვა მუნიციპალიტეტებში, გამგებელი მიმართავს პოტენციურ წევრებს საბჭოში შესვლის წინადადებით.

          სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭოს ფორმირების კიდევ ერთი პრაქტიკა გულისხმობს მოსახლეობის მიერ კანდიდატების წარდგენას. მუნიციპალიტეტი გამგებელი/მერი ვალდებულია წარუდგინოს სამოქალაქო საბჭოს მიერ განსახილველად, ბიუჯეტის პროექტი, მუნიციპალიტეტის ტერიტორიულ-სივრცითი დაგეგმარების დოკუმენტი, წინადადებები გეოგრაფიული ობიექტების სახელებით, ნორმატიული აქტები, ინფრასტრუქტურული და სოციალური პროექტები. სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭოს სხვა უფლებამოსილებები განისაზღვრება სპეციალური დოკუმენტით – სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭოს დებულება, რომელსაც ამტკიცებს მუნიციპალიტეტის გამგებელი/მერი. საბჭოს სხდომა უნდა ჩატარდეს, სულ მცირედ, ყოველ სამ თვეში ერთხელ.

          რადგანაც ეს მექანიზმი შედარებით ახალია, მისი განხორციელების პროცესში ასევე არსებობს მთელი პრობლემური საკითხების რიგი. მიუხედავად კანონით გათვალისწინებული ვალდებულებისა, ეს საბჭოები არ იყო შექმნილი ყველა მუნიციპალიტეტში. ზოგიერთ შემთხვევაში, ისინი შეიქმნა  ფორმალურად. ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ სამოქალაქო მრჩეველთა საბჭოს ფაქტობრივი ფუნქციები გაუგებარია მუნიციპალიტეტებისთვის, მრჩევლები–კი ვერ ხედავენ  საკუთარი საქმიანობის სივრცეს.

  •  კოლეგიური ორგანოების საჯაროობა

          ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის 87-ე მუხლის თანახმად, მუნიციპალიტეტის საკრებულოს  და საკრებულოს კომისიები სხდომები საჯაროა (გარდა საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული შემთხვევებისა). ნებისმიერ პირს აქვს უფლება მონაწილეობა მიიღოს ასეთ ღონისძიებებში, წინასწარი შეტყობინების გარეშე. კანონი ავალდებულებს მუნიციპალიტეტებს, უზრუნველყონ შეხვედრების დასწრების მსურველთა ადგილები, ან შექმნან პირობები საჯარო მოსმენისთვის, რათა მოესმინათ საქმის განხილვა. შეხვედრაში მონაწილე მოსახლეობის წარმომადგენლებს შეუძლიათ შეხვედრის თავმჯდომარის თანხმობით და წესების დაცვით, დაუსვან კითხვები, გააკეთონ განცხადებები და მიაწოდონ ინფორმაცია.

          გამოქვეყნების ვადა და ფორმა კანონით არ არის განსაზღვრული, თუმცა, როგორც წესი, ეს მონაცემები ასახულია საკრებულოს რეგლამენტში, სადაც აღწერილია შეხვედრების პირობები  (მაგალითად, თვეში ერთხელ, ყოველ პირველ სამშაბათს).

          პრაქტიკაში, მოქალაქეთა მონაწილეობის ამ ფორმამაც ასევე არ მოიპოვა პოპულარობა. ერთის მხრივ, მოქალაქეები თავად არ იჩენენ აქტობას ამ მექანიზმის გამოყენებაში, მეორეს მხრივ, გამგეობა ხშირად ან არ ავრცელებს ინფორმაციას შეხვედრის დროსა და დღის წესრიგზე ან ავრცელებს დაგვიანებით  შეზღუდულ წრეში. ზოგიერთ მუნიციპალიტეტში, შეხვედრებში მონაწილეობის მისაღებად საჭიროა ნებართვა ან საშვი.

  • საჯარო ანგარიშები

          ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსის 88-ე მუხლის თანახმად, მუნიციპალიტეტის გამგებელი / მერი და საკრებულოს წევრები ვალდებულნი არიან ამომრჩევლების მოთხოვნით მათთან შეხვედრის ორგანიზებას, და არანაკლებ  წელიწადში ერთხელ (არა უგვიანეს 1 ნოემბრამდე) მოამზადონ და საჯაროდ წარმოადგინონ ანგარიშები საქმიანობის შესახებ, ასევე უპასუხონ ამომრჩეველთა შეკითხვებს. თავის მხრივ, შესაბამისი მუნიციპალური ორგანოები იღებენ  ვალდებულებას უზრუნველყონ მომზადებული ანგარიშების გამოქვეყნება (როგორც წესი, ეს გათვალისწინებულია საკრებულოს რეგლამენტში). როგორც აღნიშნავენ ექსპერტები (შესაბამის წყაროებზე დაყრდნობით), მუნიციპალიტეტისა და საკრებულოს წარმომადგენელთა ანგარიშვალდებულების ეს მექანიზმი ასევე არ სრულდება სათანადო დონეზე.

          „ბინათმესაკუთრეთა ამხანაგობის შესახებ“ საქართველოს კანონი

          კანონი ძალაშია 2017 წლის 11 ივლისიდან. ამ კანონის თანახმად, სახლის მესაკუთრის პარტნიორობა არის მრავალბინიანი კორპუსის საცხოვრებელი და არასაცხოვრებელი ტერიტორიის მფლობელების ნებაყოფლობითი გაერთიანება, მათ შორის კომერციული მიზნებისთვის გამოყენებული ფართობები.

          კანონმდებლობა არეგულირებს სახლის მესაკუთრეთა ამხანაგობის წევრების საერთო ქონების მართვაზე დაკავშირებულ ურთიერთობებს, განსაზღვრავს სახლის მესაკუთრეთა პარტნიორობის ფორმებს და სახლის მესაკუთრეთა ამხანაგობის წევრების საკუთრების ფორმებს, აგრეთვე სახლის მესაკუთრეთა ამხანაგობის ჩამოყალიბების, ფორმირების, საქმიანობისა და ლიკვიდაციის ძირითად სამართლებრივ პირობებს.  კანონის თანახმად, პარტნიორობა ავტომატურად იქმნება, თუ ბინაში არის ერთზე მეტი მესაკუთრე (ინდივიდუალური ან იურიდიული პირი).

          ამხანაგობების ჩამოყალიბება მნიშვნელოვანია მოქალაქეებისთვის როგორც  საკუთარი ძალებით თავიანთი პრობლემების მოგვარებაში ასევე გარე რესურსების გამოყენებით, კერძოდ, მუნიციპალიტეტების რესურსების.

          მიუხედავად იმისა, რომ ეს კანონი 10-ზე მეტი წლის განმავლობაში მოქმედებს, მისი პრაქტიკული გამოყენება ხდება ძირითადად ცალკეული სარემონტო სამუშაოებით როგორიც არის – სახურავების, შენობები შეკეთება, ლიფტების ჩანაცვლება და ა.შ., რაც ხორციელდებოდა მუნიციპალიტეტების თანადაფინანსების პროგრამების ფარგლებში.

          კანონიმოხალისეობის შესახებ

          მოხალისეობა სამოქალაქო ჩართულობის ერთერთი ფორმაა, და გულისხმობს ნებაყოფლობითი საქმიანობას რომელიც, ერთის მხრივ, ხელს უწყობს საზოგადოების განვითარებას და მეორეს მხრივ ცოდნის გაღრმავებას, პრაქტიკული უნარ-ჩვევების მიღებას და აქტიურ მოქალაქეებათ ჩამოყალიბებას.

          საქართველოს მოქალაქეების ნებაყოფლობითი საქმიანობის ერთ-ერთი ყველაზე ნათელი მაგალითია 2015 წლის ივნისში თბილისში სტიქიის შედეგების წინააღმდეგ ბრძოლის მიზნით მოქალაქეთა მობილიზება.

          2015 წლის დეკემბერში მიღებულ იქნა კანონი “მოხალისეობის შესახებ”. კანონის მიღება „სამოქალაქო საზოგადოების ინსტიტუტის“ მუშაობის შედეგია, რომელმაც საქართველოში რამდენიმე წლის განმავლობაში ჩაატარა კვლევები  მოხალისეობის სფეროში. კანონი ითვალისწინებს მოხალისეთა კონცეფციის განმარტებებს, აგრეთვე მოხალისეთა და მასპინძელი ორგანიზაციის უფლებებსა და მოვალეობებს.

          კერძოდ, მე -2 პუნქტის თანახმად, ნებაყოფლობითი საქმიანობა არის ფიზიკური პირის საზოგადოებრივად სასარგებლო საქმიანობა ინდივიდუალური უნარ–ჩვევების და ცოდნის გამოყენებით, ორგანიზაციული წესრიგის თვალსაზრისით, ნებაყოფლობითი და ყოველგვარი სარგებელის გარეშე. თუმცა, მოხალისეობის კულტურის შემდგომი განვითარებისთვის,  არ არის საკმარისი მხოლოდ კანონის მიღება. აუცილებელია შეიქმნას მთელი რიგი მექანიზმები, რათა სამოქალაქო მონაწილეობა ამ ფორმით აღიარონ და პოპულარული გახდეს.

          არსებობს საკომუნიკაციო პრობლემა (არსებობენ მოქალაქეები, რომლებიც მზად არიან მოხალისეები იყვნენ, მაგრამ არ არსებობს საკმარისი საინფორმაციო რესურსები, რათა  მათ საშუალება მიეცეთ საზოგადოებას სასარგებლო საქმიანობა  გაუწიონ). საჭიროა მოხალისეობრივი საქმიანობის აღრიცხვის და შეფასების ინსტრუმენტები  (რაოდენობრივი და ხარისხობრივი მაჩვენებლების საფუძველზე) და საზოგადოების განვითარებაში მათი განვითარების ხელშეწყობა.

          საქართველოში მოხალისეობის კულტურის განვითარების მიზნით, საერთაშორისო ორგანიზაციების მიერ განხორციელდა პროექტები (Helping Hand, World Vision, Caritas და სხვა). საქართველოს ახალგაზრდობისა და სპორტის სამინისტრო ასევე მხარს უჭერს მოხალისეობის განვითარებას. რამდენიმე არასამთავრობო ორგანიზაციასთან თანამშრომლობით, უკვე მეორე წელია ახორციელებს, პროექტს “საქართველოს მოხალისე”, რომლის ძირითადი მიზანია – მოხალისეობის ინსტიტუტის გაძლიერება, საქართველოს რეგიონებში მოხალისეთა ერთიანი ქსელის განვითარება. პროექტის სამიზნე ჯგუფია 17-დან 25 წლამდე ახალგაზრდობა.